تبليغاتX
اخبار گیلان / Guilan News Agency/ جمعه، 25 آبان، 1397


شنبه 19 آبان 1386 12:03:36    تعداد بازديد: 9871    شناسه خبر: 12    بخش: مقالات سیاسی  نسخه چاپي
تحولات دریای خزر 3 - اقتصاد و محیط زیست
از هنگام فروپاشي اتحاد جماهير شوروي مسائل مربوط به درياي خزر در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران همواره يكي از مهمترين دغدغه های ديپلماسي كشور بوده است . منافع اقتصادي با مسائل امنيتي و همچنين تلاش هاي ديپلماتيك تامين و تضمين حقوق تاريخي ايران در اين دريا ، اهميت درياي خزر را در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران بيش از پيش افزايش داده است.


شيلات و كشتيراني
در مسائل مربوط به شيلات و كشتيراني ، با توجه به وجود قراردادهاي خاصي كه قبلاً امضا شده اند مشكلات حادي وجود ندارد و روابط فيمابين از پيشرفت مناسبي برخوردار است در شيلات وضع ايران مناسب است در سال گذشته ايران تنها كشوري بود كه در خزر سهميه صادرات خاويار داشت. سهميه صادرات خاويار براساس كنوانسيون بين المللي سايتس كه مقر آن در ژنو است، تعيين مي شود. اين كنوانسيون براي حفاظت از گونه هاي در معرض خطر تشكيل شده است. ماهي هاي خاوياري خزر را اصلطلاحاً فسيل هاي زنده مي نامند، زيرا از قديمي تري انواع جانداران روي كره زمين هستند. اقدامات ايران براي بازسازي ذخاير منابع زنده بسيار مطلوب بوده است و قابل مقايسه با ديگر كشورها نيست. در زمينه خاويار، در سال گذشته ايران 20 تن برداشت كرده است و اين رقم از 308 تن در سال 1372 به 20 تن در سال 1385 رسيده است.

محيط زيست

بيشترين آلودگي هاي خزر ناشي از منابع خشكي است فاضلاب و پسماندهاي كارخانه هايي كه در خشكي هستند و فضولاتشان را وارد دريا مي كنند، بيشترين آلودگي را در درياي خزر ايجاد مي كنند. آلودگي هاي ديگر ناشي از فعاليت هاي نفتي، فاضلاب هاي شهري ، سموم شيميايي و مواد زايد شناورها مي باشد.
براي حفاظت از محيط زيست درياي خزر كنوانسيون محيط زيست تهران به امضاي 5 كشور رسيده است. اين كنواسيون هم اكنون به تصويب مجالس كشورها رسيده است و از مردادماه امسال لازم اجرا شده است براي عملي كردن اين كنوانسيون ، پروتكل هاي خاصي لازم است كه مذاكرات در اين خصوص آغاز شده است و برخي از آنها در حال نهايي شدن هستند.
در خصوص آلودگي آب درياي خزر به ويژه از ناحيه ايران، بعضا در رسانه ها مبالغه مي شود البته قطعا آلودگي وجود دارد، اما اين آلودگي به مرز خطر نرسيده است. مبالغه در مورد آلودگي سواحل ايران سنجيده نيست. ميزان آلودگي كه ايران توليد مي كند در مقايسه با ديگر كشورها بسيار كمتر است تلاش هاي زيادي صورت گرفته است كه اين وضعيت بحراني و پر خطر نشود. وضعيت فاضلاب شهرهاي ساحلي شمال كشور و همچنين سموم و كودهاي شيمايي مناطق سرسبزشمال بايد سامان پيدا كند و از آلودگي هاي مرتبط با آنها بايد كاسته شود. در اين زمينه نبايد فراموش كرد كه جمعيت ساحل نشينان ايران بيشتر از ديگر كشورهاست البته متروپل باكو با بيش از دو ميليون جمعيت و صنايع گوناگون آلودگي زيادي به دريا وارد مي سازد. در ساحل ولگا در روسيه نيز كارخانه ههاي صنعتي فراواني در حال فعاليت هستند كه آب هاي آلوده و فضولات خود را وارد درياي مي كنند.
درياي خزر به جهت آلودگي هاي زيست محيطي آرام آرام در حال نابودي مي باشد سهم روسيه در آلودگي صنعتي از همه بيشتر است در حالي كه آلودگي ايجاد شده از ناحيه ايران بيشتر ناشي از فاضلاب است و آلودگي ايجاد شده توسط آذربايجان و قزاقستان و جمهوري آذربايجان آلودگي دريا از ابعاد جدي تر برخوردار است.


همكاري هاي منطقه اي
در سال 2003 از كل واردات كشورهاي منطقه ، آذربايجان 21 درصد ايران 6/5 درصد، روسيه 9/8 درصد تركمنستان 30 درصد و قزاقستان 40 درصد از كل واردات خود را از 4 كشور ديگر را در اين منطقه انجام داده اند در زمينه صادرات نيز وضعيت به همين گونه است. طي اين سال آذربايجان 3/9 درصد ،‌ايران 4 درصد، روسيه حدود 4 درصد تركمنستان 15 درصد و قزاقستان 19 درصد به كشورهاي ساحلي ديگر صادرات داشته اند.
در حال حاضر ايجاد يك سازمان همكاري اقتصادي در بين اين كشورها بعيد به نظر مي رسد زيرا آنها امكان سرمايه گذاري ندارند و خود نيازمند سرمايه گذاري كشورهاي ديگر مي باشند كشورهاي ساحلي از نظر اقتصادي مكمل يكديگر نيستندو سطح روابطشان نيز يكسان نيست. و سطح روابطشان نيز يكسان نيست بنابراين زمينه ايجاد سازمان همكاري كشورهاي حاشيه درياي خزر در آغاز با مشكلات زيايد از نظر اقتصادي مواجه خواهد بود با اين حال زمينه هاي زيادي نيز براي همكاري وجود داردكه تا كنون مورد غفلت قرار گرفته است كي ياز اين زمينه ها ي گردشگري د ردرياي خزر است كه امكان ايجاد اشتغال در آن با ميزان سرمايه گذاري خيلي كمتر نسبت به بخش هاي ديگر صنعت و كشاورزي وجود دارد . در ايران براي بهره برداري از درياي خزر در اين زمينه مشكلاتي وجود دارد، زيرا سواحل عمدتا به وسيله بخش هاي دولتي و خصوصي تصاحب شده اند اما در ساير كشورها مشكل اصلي عدم وجود ساحل مناسب است فقط ساحل ايران است كه به خاطر كوه هاي البرز سرسبز مي باشد.
ب . جريان هاي متعارض در حوزه درياي خزر
در حوزه دو جريان يكي درغرب به شرق و ديگري از شمال به جنوب در حال شكل گيري است اين دو جريان كه هر يك از ابعاد اقتصادي ، امنيتي ، سياسي و استراتژيك برخوردار مي باشند. در درياي خزر با يكديگر تلاقي مي كنند. جرياني كه از محور غرب به شرق در حال حركت توسط امريكا و متحدانش هدايت و كنترل مي شود و جرياني كه از شمال به جنوب امتداد پيدا مي كند، تحت رهبري روسيه قرار دارد. هر دو اين جريان ها از ساختاريهاي اقتصادي ، امنيتي، و نظامي خاص خود برخوردار هستند.

الف – جريان غربي . شرقي
به لحاظ اقتصادي جريان غربي شرقي اهداف خود را از طريق چهار ساختار متفاوت به پيش مي برد.
1- كريدور حمل و نقل (تراسكا) اين كريدور اگر چه هنوز فعال نيست، اما همچنان مورد توجه قراردارد و اين زمينه سرمايه گذاري هايي نيز صورت مي گيرد.
2- اينوگيت كه با هدف سامان دهي حمل و نقل انرژي در منطقه طراحي شده است.
3- تاسيس كه كمك هاي تكنولوژيكي به كشورهاي cis را هدايت و مديريت مي كند
4- گوام guan كه ساختاري امنيتي نظامي و اقتصادي است.
از لحاظ اقتصادي، در چارچوب اين جريان تا كنون در حوزه درياي خزر دو خط لوله ي عمده به بهره برداري رسيده است كه يكي طرح لوله باكو سوپسا بود. كه در سال 1991 به بهره برداري رسيد و ديگري خط لوله باكو- جيحان بود كه در سال جاري ميلادي مورد بهره برداري قرار گرفت .
از لحاظ امنيتي و نظامي جريان غربي – شرقي در مقابل نيروي مشترك خزر كه توسط روسيه پيشنهاد شده است پليس خزر پيشنهاد كرده است قزاقستان و آذربايجان از اين پيشنهاد حمايت مي كنند، زيرا به دنبال ايجاد زير ساخت هاي امنيتي براي تاسيس خط لوله خزر مي باشند كه قرار است نفت قزاقستان را به لوله باكو-جيحان متصل كند. از لحاظ نظامي – امنيتي ناتو نيز از آغاز دهه 1990 در چارچوب طرح مشاركت براي صلح در منطقه حضور دارد. حضور ناتو اگر چه در حال حاضر چندان فعال نيست، اما ادامه خواهد داشت.
هدف غايي جريان غربي – شرقي كه به سمت آسياي مركزي در حال حركت مي باشند. ايجاد حايل و فاصل ميان روسيه و جنوب است و نوعي بازي جنگ سرد جديد با روسيه را دنبال مي كند

ب . جريان شمال . جنوبي

در مقابل جريان غربي . شرقي جريان شمالي . جنوبي به رهبري روسيه در حال حركت است از لحاظ ساختار اقتصادي ،‌اين جريان بيش از همه بر كريدور حمل و نقل و ترانزيت شمال . جنوب تاكيد مي كند. روسيه بيشتر نه به جهت اقتصادي بلكه با هدف قطع محور غربي . شرقي و دستيابي به فضاي حياتي درجنوب خزر ايجاد كريدور را دنبال مي كند. به منظور ايجاد اين كريدور، در سال 2000 در سنت پترزبورگ موافقتنامه اي بين سه كشور ايران، روسيه و هند امضا شد.
در زمينه ساختارهاي امنيتي، جريان شمالي . جنوبي از پيمان امنيت دسته جمعي بهره مي برد كه اغلب كشور هاي آسياي مركزي و همچنين ارمنستان در آن عضويت دارند. اين پيمان اخيرا در دريا خزر مانور بزرگي را برگزار كرد. در كنار پيمان امنيت دسته جمعي، روسيه نيروهاي واكنش سريع را نيز براي مقابله با تروريسمي و جرايم سازمان يافته در حوزه درياي خزر شكل داده است. ضمن انكه روسيه به تنهايي از قدرت مانور زيادي به لحاظ نظامي در درياي خزر برخوردار است. علاوه بر اين ، سازمان همكاري شانگهاي را كه سه كشور ساحلي روسيه، قزاقستان و ايران در آن عضويت دارند نيز مي توان ساختاري در چارچوب جريان شمالي، جنوبي قلمداد كرد. هدف غايي اين جريان فكري كه از سمت شمال به جنوب نگاه مي كند، در وهله نخست قطع محور غربي – شرقي و در وهله دوم جلوگيري از گسترش ناتو به شرق است.

ج . سياست خزري ايران. چالش ها و راهكارها

به طور كلي از زمان فروپاشي شوروي تاكنون سه رويكرد كلان نسبت به چگونگي حلو فصل مسائل درياي خزر وجود داشته است :
نگرش اول برهبسته ديدن تمام موضوعات و مسائل درياي خزر و همچنين مبنا قرار دادن بحث رژيم حقوقي تاكيد داردو به عبارت ديگر ،معتقد است اول بايد مسئله رژيم حقوقي مورد توافق كشورهاي ساحلي قرار گيرد و سپس ساير موضوعات بر اين مبنا حل و فصل شوند.
نگرش دوم كه برخي از كشورهاي ساحلي عملا در سال هاي گذشته آن را دنبال كرده اند نگاه خرد بخشي و دو جانبه به موضوعات درياي خزر مي باشد.
نگرش سوم بر تلفيقي از اين دو رويكرد با توجه به ماهيت مسائل و موضوعاتي كه وجود دارند تاكيد مي كند.
حداقل در چهار محور 1- بازرگاني و تجارت 2- شيلات و آبزيان 3- بحث هاي زيست محيطي 4- كشتيراني و حمل و نقل اختلاف نظر عمدتاً بر سر نوع همكاري است بنابراين نياز به يك بحث كارشناسانه و فني وجود دارد اما در سه حوزه ديگر (رژيم حقوقي ،‌مسائل امنيتي، و مسئله انرژي ) بحث اصلي بر سر نوع همكاري نيست، بلكه بر سر ميزان و نوع منافع است در بحث انرژي ، ايران نه تنها با آذربايجان درگير است اما در بحث مسائل امنيتي روسيه و تا حدودي جمهوري آذربايجان طرف اصلي ايران هستند در مباحث حقوقي، اگر چه توافق پنج كشور ساحلي ضرورت دارد. اما مسئله اصلي ايران با آذربايجان و تركمنستان است.

به طور كلي در خصوص سياست هاي ايران در حوزه درياي خزر به نظر مي رسد چند نكته بايد مد نظر قرار گيرد:
1- در خصوص چگونگي مذاكرات ، چانه زني در مذاكرات ديپلماتيك ضروري است ، اما بايد به گونه اي عمل شود كه در دراز مدت فضاي همكاري ميان كشورهاي ساحلي را تنگ و غير منعطف كند بايد از مهارت هاي ديپلماتيك براي توجه افكار عمومي و بين المللي و همچنين گسترش حوزه هاي همكاري بهره برد.

2- الگوهاي موفق همكاري در جهان مانند آ. سه آن ، براي گسترش همكاري ها در حوزه مي تواند مورد توجه قرار گيرد . يكي از راه هاي توسعه اقتصادي ، داشتن روابط اتحاديه اي است ايران تاكنون در اين زمينه تجربه چندان موفق نداشته است . مسئله گسترش اكو ، با وجود اينكه ايران تاكنون يكي از پيشنهاددهندگان آن بوده عملا به جايي نرسيده است. بايد بازنگري دقيقي در مورد اكو صورت بگيرد. براي داشتن يك الگوي موفق منطقه اي بايد از ساختارهايي كه قبلاً ايجاد شده مانند اكو و در آينده سازمان همكاري كشورهاي ساحلي خزر استفاده به عمل آورد اين همكاري ها تاثير مستقيم بر دستيابي ايران به حقوق قانوني خود در درياي خزر خواهند داشت.

3- به نظر مي رسد منابع اطلاعاتي و تحقيقاتي در درياي خزر از توانمندي لازم برخوردار نيستند و همچنان در اين بخش ضعف هاي جدي وجمد دارد وزارت نفت تاكنون در زمينه اكتشاف فعاليت نداشته است و اقدامات صورت گرفته چنان اساسي و دقيق نبوده اند . البته در بخش حقوقي با توجه ويژ هاي كه وزارت امور خارجه و شوراي امنيت مبذول داشته اند ، بحث هاي جدي تري صورت گرفته است.
4- برخي از سياست ها در خزر و منطقه به معادلات جهاني و به نوعي تعاملات ايران با آمريكا ، اروپا و روسيه متهم شده بود ، اما ، در واقع وضعيت روابط ما با روسيه نيز چندان روشن نيست و انتظارات ما از روسيه در مورد خزر و ديگر مسائل مشخص نمي باشد. اين موضوع از اهميت زيادي برخوردار است ، زيرا بر روابط ايران با آذربايجان و حتي تركمنستان سايه مي افكند مسائل ايران با روسيه و آمريكا در منطقه تنها به اين كشورها مربوط نمي شود و ممكن است باعث بروز مشكلاتي در روابط ايران با كشورهاي منطقه شود.

--------------
مقالات مرتبط :
تحولات دریای خزر 1- کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر
تحولات دریای خزر 2 - امنیت و انرژی



تصاوير ديگر :
 


نظرات خوانندگان در مورد اين مقاله
maryam  
kheili mokhtasar bood

maryam  
kheili kholase mokhtasar bood

به توچه  
خوب نبود

حمید رضا نصرتی  
چیزاییکه نوشتید خوبه ولی سعی کنید همیشه از منابعی که استفاده می کنید زیر همان مطب اشره کنید. اگر در مورد خزر می خواهید کار کنید به موارد روز بپردازید. موفق باشید


نظرات شما در مورد اين مقاله
نام شما : (اختياري)
آدرس ايميل : (اختياري)
نظر شما :

مقالات برتر
موزه میراث روستایی گیلانشاخص هاي اكولوژيك براي توسعه پايدار اكوتوريسم در گيلان10نقطه مناسب برای ماهیگیری در گیلانکوتاه از زندگی شهید املاکی مسجد صفی؛ تاریخی ترین مسجد رشترابطه گردشگری ورزشی با صنعت گردشگریتحولات دریای خزر 1- کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزرتحولات دریای خزر 3 - اقتصاد و محیط زیستکنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزرسبزپوشان خطه گیلان
جديدترين عناوين
برگزاری نهمین نمایشگاه رایانه در گیلان تمام دانشگاه‌ها باید ماموریت‌گرا باشند تصاویر رژه خودروهای نظامی و انتظامی در بندر مرزی آستارا وجود 120 مدرسه نیمه تمام در گیلان برگزاری راهپیمایی ضدصهیونیستی در گیلان زنگ شکوفه‌های گیلان نواخته شد درمان بیماری ها با انگور سیاه راه اندازی مرکز نگهداری موقت بیماران اوتیسم در استان گیلان ساماندهی بانک اطلاعاتی نابینایان بهزیستی استان گیلان راه اندازی کلینیک تخصصی دیالیز در لنگرود پیکر افشین پرتو به خاک سپرده شد کشف محموله قاچاق چوب درختان جنگل های غرب گیلان در آستارا افزایش۳۰درصدی شهریه مهدهای کودک بهره برداری از بیمارستان‌های آستارا و رضوانشهر تا پایان سالجاری میراث فرهنگی گیلان اجازه تعرض به هیچ محوطه تاریخی را نمی‌دهد کشت دوم 90 هزار هکتار از شالیزارهای گیلان کشته شدن 50 نفر در جاده‌های گیلان وجود 80 گونه درختی در جنگل‌های هیرکانی گیلان افزایش گرایش جمعیت ایران به استان‌های شمالی جذب نیروهای حق‌التدریسی پیش دبستانی مناسب با نیاز استان‌ها نیست هشدار مدیریت بحران گیلان نسبت به بارش باران و احتمال آبگرفتگی معابر برگزاری دومین جشنواره « دریای دوستی کاسپین » در رشت گیلان نیازمند تاسیس آزمایشگاه نانوبیو تکنولوژی جریمه شدن پزشک جراح زیبایی در رشت کاهش 4تا 8 درجه‌ای دمای هوای گیلان پرورش راتون در 23 هزار هکتار از شالیزارهای گیلان برگزاری یادواره نخستین شهید فناوری اطلاعات گیلان برگزاری نخستین جشنواره حصیر گیلان وجود 200 عامل سرطان در تنباکوی قلیان برگزاری نمایشگاه الکامپ در گیلان